Caldeiro de Palabras

Léxico do Bierzo occidental “a cachón”

QUÉ É O CALDEIRO DE PALABRAS?

É un proxecto colaborativo* para a difusión de léxico do Bierzo occidental.

Cada mes coñeceremos una palabra nova, na pizarra colocada na porta da Biblioteca, na nosa páxina de Facebook e nesta páxina web.

*Aportes de usuari@s e información consultada en glosarios publicados, como a obra de Jesús García y García, de Verardo García Rey, do Instituto de Estudios Bercianos no Atlas Lingüístico del Bierzo o o Glosario dos Ensayos Poéticos de Antonio Fernández y Morales, entre outros. (Máis información na Biblioteca)

PODO PARTICIPAR?

Sí! 🙂
Tes que seguir os seguintes pasos:

1. Na Biblioteca, xunto ao Caldeiro de Palabras, colle una ficha da cesta (mego) esquerda.
2. Escribe na ficha a tua palabra e o seu significado.
3. Deixa a ficha na cesta (mego) dereita.

VÍA WEB: correo a biblioteca@cacabelos.org e mensaxes a facebook.com/bibliotecadecacabelos ou instagram.com/bibliotecadecacabelos

SETEMBRO – CONCHO

Achégase o tempo dos CONCHOS e xa vemos varas en alto para facerse son uns poucos. O CONCHO é a noz, o fruto do CONCHAL ou nogueira, unha árbore de tronco robusto que danos unha madeira dura e homoxénea, moir apreciada polos ebanistas e polos CUNCHALEIROS (comerciantes desta madeira).

Pola nosa parte, iremos enchendo a mesa de CONCHOS 😊

XULLO – ALFONSÍN

Cri-Cri-Cri…
Nas noites de verán podemos escoitar facilmente o cantar dos ALFONSINES, un singular cri-cri-cri precedido e seguido polo silencio. E non estamos a falar de nenos cantores que trala hora da cea comparten o seu arte, porque un ALFONSÍN é… Un grilo! 😮😮
En canto a súa orixe, Jesús García y García cóntanos no seu “Glosario temático de las hablas de El Bierzo” que una posibilidade é a asociación debida a unhas moedas acuñadas co rei Alfonso X no anverso e un grilo, ou ALFONSÍN, no reverso.
⚠️⚠️ OLLO: O mesmo autor o sinala como unha posibilidade, polo que tomaremos a afirmación como unha hipótese.
📲 Ficha de catálogo do “Glosario temático, crítico y etimológico de las hablas de El Bierzo” / Jesús García y García: http://rabel.jcyl.es/cgi-bin/abnetopac?TITN=1452226

XUÑO – AMERODO

Apetéceche un AMERODO? Si, un AMERODO, unha de esas fresas pequenas que penden dos BEIRONES e camiños. Moi pequenas, si, pero con un sabor verdadeiramente intenso

E… Os BEIRONES? Os BEIRONES son os límites dos terreos de labranza (ou LEIRAS) que habitualmente están cheos de espiños, SILVAS y outras plantas.

MAIO – CACHA

Este mes acordámonos dos nosos estudantes, que, coa EBAU xa próxima, pasan moitas horas sentados fronte aos seus apuntes. E poden acabarlles doendo as… CACHAS ou CACHELAS 🤭🤭

CÓMO¡?¡?¡? 🤔🤔

CACHAS é unha palabra moi común e pode parecer allea ao léxico normativo, fóra de todo dicionario… ¡Pero no! Aquí tedes CACHA no Diccionario de la Real Academia Española e no Dicionario da Real Academia Galega (ademais de aparecer en distintos glosarios).

https://academia.gal/dicionario/-/termo/cacha/3

https://dle.rae.es/cacha#6V8uCDl

ABRIL – MANGUELO

Algunha vez chamáronche MAGUELO ou MANGUELA?
Mmm, seica nun domingo pola tarde… Tras un bon cocido? Cando no che apetece facer nada de nada (pero nada, nada, nada) 🙄🙄
Con MANGUELO referímonos ao vago, ao mangante, a quen disfruta coa pasividade cando espérase algo de acción.
Tamén podemos encontrar outras variantes próximas como MANGUELU, MANGUÁN ou MANGALETAS.

MARZO – REGOXO

Gústache o REGOXO da empanada? Hai quen suspira por él e quen o evita 🤔🤔
REGOXO, según dicen os nosos maiones, é o borde da empanada, que moitas veces amosa formas trenzadas. Ademáis, o REGOXO pode referirse a un anaco de pan duro e tamén é posible observalo baixo as formas REGOXU, RIGOXU ou REBOJO.
BONUS TRACK: Se vamos ata Zamora, entenderemos REBOXO / REGOJO / REBOZO como un doce de almíbar con azúcre e canela 😋😋

FEBREIRO – AGUCHARSE

Este mes “botamos” ao Caldeiro de Palabras AGUCHARSE 🗣🗣
Esta palabra chega a través dunha cacabelense que cóntanos como o seu avó AGUCHÁBASE para recoller algo caído. Cando nos AGUCHAMOS estámonos sentando de crequenas ou estamos a agacharnos.
Ollo, a uns cantos kilómetros cara o norte, encontramos unha nova variante: AGUCHERSE. Algúns veciños orixinarios de Ancares falan desta palabra con unha acepción diferente: resgardarse 🌧🌧

XANEIRO – FERVUDO

En época de frío apetecen bebidas quentes…🥶 🥶 E nesta terra, de uva e viño, temos ao FERVUDO para entrar en calor 🍇🍇
O FERVUDO é unha bebida feita a base de viño con mel ou azucre e, según contan os nosos maiores, tamén pode prepararse con unto animal.
Coñeces algunha receita similar? Quentar o viño é algo que repítese en distintos lugares do mundo e as receitas poden ser moi variadas (especiadas, afrutadas…) O mundo está cheo de FERVUDOS!
E durante estes días, coa visita da borrasca Filomena… Cómo apetece un bo FERVUDO! 🍇😁🍇

XANEIRO – PINGANILLO

Os presentamos o CALDEIRO DE PALABRAS, un espazo para a difusión do léxico propio da nosa zona, froito das variedades lingüísticas romances de León. Variedades que non son fruto dunha lingua, nin duas linguas, ¡senon de tres linguas! Un festín para la filoloxía 😄📚🗣

Cada semana apañaremos unha palabra para as redes sociais e para unha lousa que temos na porta da Biblioteca. Ademáis, deixamos un par de MEGOS (cestas) tras a lousa, para que poidas deixar ti tamén as palabras que coñezas.

Comenzamos con PINGANILLO, un clásico da época do frío que antes era moi común nos bordes dos tellados. ¿A coñeces? ¿Coñeces outra palabra para os pinganillos/carámbanos? 🤔🤔

FEBREIRO – TROXO

Unha das cousas que podemos apañar durante o invierno na horta son aas ricas berzas, sexa para un cocido, unha empanada o calquer prato que se nos ocurra. A berza conta con diferentes partes que dan moito para explicar. Hoxe traemos ao Caldeiro de Palabras o TROXO, que é a parte dura que sostén estas plantas tan ricas da familia das brasicáceas, da que nos comemos moitas, como o brócoli, o repolo, aas coles… 🥦🥬🥦🥬

(Eso sí, o TROXO mellor para o compostaxe 🤔)

¿Coñeces máis partes destas plantas? ¡Pregunta na casa e cóntanos! 🗣😀

FEBREIRO – ZOUPARRADA

“Vaia ZOUPARRADA!” A palabra desta semana é algo dolorosa pero, se no é grave, tamén pode ser graciosa 😄😄

Unha ZOUPADA ou ZOUPARRADA é un golpe grande producido por unha caída brusca. “Vaia ZOUPARRADA que levou entre as silveiras!” Contaba unha señora berciana preto de Cacabelos. 🥴🥴

O Caldeiro de Palabras comeza a ter un caldo apetitoso grazas as vosas aportacións. A pota está comezando a ferver a cachón! 🔥🔥

FEBREIRO – ENTRUIDO

Hoxe traemos ENTRUIDO, que tamén é entrudo, antroido ou antruexo nalgúns pobos bercianos. Escoitaredes esta palabra sobre todo dende zonas de Portugal y as provincias orientais de Galicia, coa variante ENTROIDO, pero tamén a podes encontrar en glosarios de términos bercianos. Outra variante, tamén afastada da base italiana CARNELEVARE, é entruejo ou antruejo, atopándose esta última nos textos de Nebrija. 🧐🧐

Convidamos a preguntar e comprobar con abraio cómo chamaban os nosos maiores a estas dastas, moi importantes na cultura popular dende aa época prerromana. O entruido é unha das festas máis sinaladas do ano dende o punto de vista antropolóxico e fálanos da entrada nun novo período, dende a base latina de INTROITUM ou INTRATICUM.

Deixamos, poiss, esta palabra que encerra moitas festas e ritos do cambio de ciclo, deixando atrás ao invierno e rompendo co cotiá.

¡Carnaval, entruejo, entruido, entrudo o antruejo! 🥳📚🤡🎭

FEBREIRO – CERNADA

Onte foi mércores de cinza ou de CERNADA, símbolo da benvida do novo ciclo. Nestas datas de entroido/entruido ou carnaval é tradicional “empapizar” o “tiznar” aos participantes na fiesta. 🤡😊

A CERNADA o cinza tamén usase para chancear ou chinchar. CERNADA é unha palabra tradicional para referirse á cinza e é compartida con outras áreas de León e tamén con zonas zamoranas e asturianas de fala leonesa e galega.

¿Coñeces a palabra ou outras variantes? 🤔🤔

MARZO – CHAPUCAR

Moitas grazas pola participación! 🥳🤩

O Caldeiro de Palabras e os sus megos non deixan de recibir novas aportacións. Animamos a seguir anotando palabras, preguntando na casa, discutindo sobre si esa palabra que os gusta leva unha “U” ou unha “O”… 🧐🗣

Esta semana traemos CHAPUCAR, que tamén pódese escoitar como CHAPUZAR. Nestes días pasados por augua CHAPUCAMOS ao salpicar, ao saltar sobre os charcos e tamién cando vamos a nadar na piscina.

A CHAPUCAR! 🌧😁💦😁

MARZO – FIANDÓN

O CALDEIRO DE PALABRAS sege fervendo a cachón!

Chega o fin de semana e estamos chamados ao tempo do FIANDÓN 🔥🔥

Ate non fai moitas décadas, as xentes do lugar congregábanse arredor da lume. Según comentan, “por non haber televisión nen luz”. O intercambio social realizábase cara o final do día, cando compartíanse historias e xogos, á vez que as mulleres tecían. 🗣👥🗣👥

É do tecer ou “fiar” dende onde xurde o FIANDÓN. En Cacabelos e no occidente berciano é así como nómbrase a esta reunión que, habitualmente e de forma máis extendida, coñécese como FILANDÓN. Esta última é a forma predominante na zona oriental do Bierzo, seendo ademáis aa recoñecida pola UNESCO. Ademáis tamén podemos escoitar variantes como FILANDERO, FILANDEIRU, FIADEIRA, FIADA ou FIANDEIRA🧐😮

Dende esta variante de FIANDÓN revisado que estamos a vivir, queremos proponer tres recursos relacionados con esta palabra:

1. El Filandón Berciano. Un blog colectivo comprometido co diálogo sobre cuestións vitais para O Bierzo, como o mundo rural, a cultura popular ou a despoboación. Publican contido con frecuencia para “embarullar o mundo rural” e os podes atopar no Facebook, Twitter e Instagram, ademáis da sua páxina web. 🔝🔝
URL: https://elfilandonberciano.wordpress.com/

2. Un reportaxe en RTVE sobre a película de José María Martín Sarmiento “El Filandón”, que en 1985 xuntou frente as cámaras a literatos como Luis Mateo Díez, Pedro Trapiello, Antonio Pereira, José María Merino e Julio Llamazares. 🎥🎥
URL: https://bit.ly/2UI3QAa

3. O cadro “Filandón en Monasterio de Hermo” (1872), de Luis Álvarez Catalá. A obra pictórica de referencia sobre o filandón, que atópase no Museo de Bellas Artes de Asturias 🖼🖌
URL: https://bit.ly/3aoTTOS

Vivimos días nos que, en moitos casos, dispoñemos de tiempo para pensar y tamén para recordar. Qué che parece aproveitar ese tempo para recuperar máis palabras que botar a cocer ao CALDEIRO DE PALABRAS? ¡Esperámosche! 😀😀

ABRIL – GUNICELA

Hoxe no CALDEIRO DE PALABRAS falamos de animais!
Durante o tempo do confinamiento parte da fauna campa as súas anchas polos nosos pobos. Pero… Alguén viu unha GUNICELA? 🤔🤔

GUNICELA… ¿GUNICELA? Estamos a falar dun mamífero pequeño e veloz, dun cazador eficiente que pode abatir presas que o superan en peso e tamaño… Sabedes a qué animal nos referimos? Vistes algunha vez unha GUNICELA? 🔍🔍

Nas áreas de transición lingüística é común manexar varios nomes, así que é posible atoparnos con outras variantes. Contade! 😀😀

Pese a que botamos de menos ver os MEGOS cheos das vosas aportacións, non queremos que o CALDEIRO DE PALABRAS perda temperatura. Por iso abrimos unha sección na páxina web da Biblioteca onde podedes consultar todo o exposto ate o momento.
https://www.cacabelos.org/biblioteca/gl/caldeiro-de-palabras/

Animamos a preguntar na casa por máis palabras e polas variantes das que xa vimos!

MAIO – MERUCAS

O Caldeiro de Palabras segue coa cocción fogo lento e hoxe presenta a un invertebrado de terra. Sabes o que son as MERUCAS? Sí, sí, MERUCAS, así como oes. 🤔🤔
Dámosche unhas pistas:
-Son uns animais moi importantes para a saúde dos chans
-Úsanse como cebo para a pesca
-Nos días de choiva é sinxelo velas fora do seu hábitat

Daste conta agora? Sabes xa qué son as MERUCAS? En pobos cercanos tamén pódese escoitar MORUCAS ou MIOCAS. E ollo, esta palabra é das que viaxan, ao ser común en León, Asturias e Zamora. 🚂

Recorda que podes enviar teus aportes ao Caldeiro de Palabras a biblioteca@cacabelos.org ou por mensaxe de Facebook. Cando recibimos palabras as contrastamos e as botamos ao Caldeiro, que non deixa de cocinar neste tiempo.

⚠️ SOLUCIÓN ⚠️ Se todavía non sabes o que son as MERUCAS, fai clic na seguinte ligazón: https://es.wikipedia.org/wiki/Lumbricidae

XUÑO – PENEIRÍN

Máis fauna ao Caldeiro de Palabras! 🦅🐻🐗
Nesta ocasión, imos falar dun animal voador que se come as MERUCAS… Incluso animáis máis grandes! 😱😱

É o PENEIRÍN, una ave rapaza de cores pardos. De tamaño relativamente pequeno, se o comparamos con outras aves rapaces, pero maior con respecto á maioría das aves.

Viches algún PENEIRÍN últimamente? 📸

Aquí a solución: https://gl.wikipedia.org/wiki/Lagarteiro

XUÑO – NIAL

Seguimos cos aportes que deixades no Caldeiro de Palabras! 🗣️🗣️

A semana pasada falamos del PENEIRÍN, un ave rapaz habitual nos ceos da comarca. Hoxe queremos falar del NIAL, a “casa” do PENEIRÍN e a gran maioría das aves. Atopamos a palabra NIAL ao falar do “poñedeiro de PITAS”, pero pódese extender a todo aquel montón de palla ou feo ao aire libre que forman as aves.

Viches algún NIAL últimamente? 🐣🐣

XUÑO – ENCETAR

ENCETAR o pan saído do forno ou ENCETAR un fogo para preparar un asado 😋😋

Ambas accións van en contra de manter a nosa liña en verán, pero son bos exemplos para falar da palabra desta semana.
Cando ENCETAMOS damos comezo, abrimos ou iniciamos, polo que podemos encontrar esta palabra en moitas situacións. OLLO! ¡E non únicamente para comer!

ENCETAR ten a súa orixe na palabra latina INCEPTĀRE e é común a tódalas linguas romances da península ibérica. ENCETAMOS en Cacabelos, en Guimarães, en Sitges e en Santiago!

XULLO – CUITADO

Máis palabras! O tránsito de palabras entre os MEGOS, o CALDEIRO e a pizarra non para! Hoxe falamos dun adxectivo, ese elemento gramatical que non podía faltar no noso viaxe polo léxico da zona.

“Saíu a pasear e lle colleu a treboada. CUITADO de él! Pobrín 😕😕”

Con CUITADA / CUITADO referímonos á inocencia e a indecisión, pero tamén para adxectivar ao suxeito que lle ocorre algo negativo, como este pobre veciño que saíu a dar un paseo y volveu a empapado para a casa.

Tras o verán chegarán algunhas actividades para aprender e dialogar sobre el léxico de la comarca, ese patrimonio invisible que nos rodea. Iremos informando! 😉😉

SETEMBRO – CAZOLEIRO

Mira que es CAZOLEIRO! 😜😜
Algunha vez oíches esta expresión? Con CAZOLEIRO o CAZOLEIRA adxetivamos quen ten por costume meterse en asuntos alleos. Vamos, amigos dos chismes e os contos!
Imaxinades ter un CAZOLEIRO na ventana frente a vosa casa? 🤦🤦🤦

SETEMBRO – GABIA

A guinda do verán berciano cheira a mosto, na tempada dos cestos, a cooperativa e algunhas MANIOTAS. É a época da VENDIMA, que trae consigo traballo, prosperidade e moito léxico. 😊🍇😊🍇
 
Hoxe queremos falar de GABIA. As GABIAS son esas aberturas longas e estreitas no terreo tan propias das viñas. Diches algún paseo polas GABIAS nesta última VENDIMA? 🍇🚶‍♀️🍇🚶

SETEMBRO – ESCORRENTAR

Alguen estivo pola Biblioteca e falounos do verbo ESCORRENTAR. Este verbo, que tamén recóllese coa forma ESCURRENTAR, significa espantar, facer fuxir. ESCURRENTA os pesadelos, ESCORRENTA os males ou ESCORRENTA as BRUXAS🧙‍♀️🧛
O CALDEIRO sigue fervendo, cos seus MEGOS cheos das vosas palabras, que sempre chegan acompañadas de anécdotas e recordos de inestimable valor. Esperámosvos na Biblioteca! 😊📚😊

OUTUBRO – ACINGADERA

Aquí chega unha das vosas suxerencias para o CALDEIRO! 😃😃
 
Esta vez falamos de ACINGADERA, unha randeeira feita con unha rama dun árbore. ACINGADERA chega do verbo ACINGAR/AXINGAR, que significa mover, bambolear ou columpiar e también exprésase como CIMBRAR. Esta palabra é orixinaria das falas astur leonesas e tamén comparte espazo lingüístico co portugués e o galego, a través das formas GINGAR e XINGAR respectivamente.

NOVEMBRO – FORNO

Hoxe, entre as vosas suxerencias para o CALDEIRO, encontramos FORNO, unha desas palabras que apenas precisan de explicación 🔥🔥
 
Tanto en leonés como en galego, a maioría das derivacións dende o latín son recoñecibles ao mantener a f- inicial, neste caso dende a palabra latina FURNUS 🧐🧐
 
O FORNO é onde asamos o cordeiro, facemos as empanadas de batallón o onde preparamos o pan de cada día 😋😋
 
O FORNO non faltaba nos pobos, aínda que fora de manera comunal, nin hoxe nas nosas casas, sexa de leña, gas ou eléctrico. Aredor do FORNO acumulase moito léxico, por ser un elemento central da cociña e das comunidades.

DECEMBRO – MACHADO

 O CALDEIRO DE PALABRAS FERVE e desprende un aroma que marabilla! 🔥🔥
Hoxe queremos falar de MACHADO, unha palabra do mundo agrario. Con MACHADO referímonos a unha machada que conta, polo xeral, con unha maza pequena no extremo contrario ao corte. Ë posible encontrar a palabra con outras formas como MACHAO o MACHADA e é compartida polo portugués, o castelán e o galego.